Delimitation : భారత రాజకీయ ముఖచిత్రాన్ని సమూలంగా మార్చేయబోతున్న “నియోజకవర్గాల పునర్విభజన” (Delimitation) ప్రక్రియ ఇప్పుడు కీలక దశకు చేరుకుంది. 2026 గడువు కంటే ముందే, 2011 జనాభా లెక్కల ప్రాతిపదికన దీనిని చేపట్టాలని కేంద్రం భావిస్తుండటం వెనుక ఉన్న రాజకీయం, రాజ్యాంగపరమైన చిక్కులు మరియు రాష్ట్రాల ప్రయోజనాలను విశ్లేషిస్తే…
1. 2011 జనాభా లెక్కలే ఎందుకు?
సాధారణంగా 84వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రకారం, 2026 తర్వాత జరిగే మొదటి జనాభా లెక్కల (Census) తర్వాతే పునర్విభజన జరగాలి కానీ
- కోవిడ్ జాప్యం: 2021 జనాభా లెక్కలు వాయిదా పడటంతో, కొత్త లెక్కల కోసం 2027-28 వరకు ఆగాల్సి ఉంటుంది.
- మహిళా రిజర్వేషన్ లింక్: 33% మహిళా రిజర్వేషన్ అమలు కావాలంటే పునర్విభజన Delimitation జరగాలని చట్టం చెబుతోంది. 2029 ఎన్నికల నాటికే దీనిని అమలు చేయాలనేది కేంద్ర వ్యూహం. అందుకే అందుబాటులో ఉన్న “అధికారిక” 2011 డేటాను వాడుకోవాలని చూస్తున్నారు.
2. ఉత్తరాది vs దక్షిణాది: అసలైన వివాదం
నియోజకవర్గాల సంఖ్య పెరిగితే దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు భారీ నష్టం వాటిల్లే ప్రమాదం ఉంది:
- జనాభా నియంత్రణ శిక్ష: జనాభాను నియంత్రించిన ఏపీ, తెలంగాణ, తమిళనాడు వంటి రాష్ట్రాల్లో సీట్ల సంఖ్య తక్కువగా పెరుగుతుంది. జనాభా విపరీతంగా పెరిగిన యూపీ, బీహార్ వంటి రాష్ట్రాల్లో సీట్లు భారీగా పెరుగుతాయి.
- రాజకీయ ప్రాబల్యం: లోక్ సభలో దక్షిణాది రాష్ట్రాల గొంతుక తగ్గిపోయే ప్రమాదం ఉంది. దీనిని నివారించడానికి కేంద్రం “ప్రో-రాటా” (Pro-rata) పద్ధతిని పరిశీలిస్తోంది. అంటే రాష్ట్రాల మధ్య ప్రస్తుతం ఉన్న సీట్ల నిష్పత్తి మారకుండా, కేవలం రాష్ట్రం లోపల నియోజకవర్గాల సంఖ్యను పెంచడం.
3. Delimitation ఏపీ, తెలంగాణ రాష్ట్రాలపై ప్రభావం
తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఈ మార్పు కేవలం సీట్ల సంఖ్యకే పరిమితం కాదు:
- కొత్త జిల్లాల ప్రాతిపదిక: ఏపీలో 26 జిల్లాలు, తెలంగాణలో 33 జిల్లాలు ఉన్నాయి. ఇప్పుడు ప్రతి జిల్లాకు కనీసం ఒకటి లేదా రెండు లోక్ సభ స్థానాలు, ప్రతి రెవెన్యూ డివిజన్కు ఒక అసెంబ్లీ స్థానం వచ్చేలా సర్దుబాటు చేసే అవకాశం ఉంది.
- రాజకీయ సమీకరణాలు: స్థానాల సంఖ్య పెరిగితే టికెట్ల కోసం పోటీ పడే ఆశావాహుల సంఖ్య పెరుగుతుంది. ఇది అధికార, ప్రతిపక్ష పార్టీల్లో అంతర్గత కుమ్ములాటలకు దారితీయవచ్చు లేదా కొత్త నాయకత్వానికి అవకాశం కల్పించవచ్చు.
4. రాజ్యాంగపరమైన సవాళ్లు
ఆర్టికల్ 81 (లోక్ సభ నిర్మాణం), ఆర్టికల్ 170 (అసెంబ్లీ నిర్మాణం) లకు సవరణలు చేయాల్సి ఉంటుంది. 2011 డేటాను వాడటంపై విపక్షాలు కోర్టుకు వెళ్లే అవకాశం కూడా ఉంది. ఎందుకంటే 15 ఏళ్ల క్రితం నాటి డేటాతో ప్రస్తుత అవసరాలను ఎలా తీరుస్తారనేది ప్రధాన ప్రశ్న.
ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం ప్రకారం, కేంద్రం 2011 జనాభా లెక్కల ప్రాతిపదికన ఈ ప్రక్రియను ముందుకు తీసుకెళ్లాలని యోచిస్తోంది. దీనివల్ల రాష్ట్రాల మధ్య సీట్ల నిష్పత్తి మారకుండానే (Pro-rata basis), మొత్తం సీట్ల సంఖ్యను పెంచే అవకాశం ఉంది.
1. ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh)
ఏపీ పునర్విభజన Delimitation చట్టం 2014 ప్రకారం సీట్ల పెంపుదలపై స్పష్టత ఉంది. అయితే కేంద్రం తాజా ప్రతిపాదనల ప్రకారం (50% పెంపుదల అంచనా) సంఖ్య మరింత పెరగొచ్చు:
- అసెంబ్లీ స్థానాలు: ప్రస్తుతం ఉన్న 175 నుండి కనీసం 225 (విభజన చట్టం ప్రకారం) లేదా అంతకంటే ఎక్కువగా 263 వరకు పెరిగే అవకాశం ఉంది.
- లోక్ సభ స్థానాలు: ప్రస్తుతమున్న 25 నుండి 38 కి పెరిగే అవకాశం ఉందని విశ్లేషణలు చెప్తున్నాయి.
2. తెలంగాణ (Telangana)
తెలంగాణలో కూడా జనాభా పెరుగుదల మరియు జిల్లాల పునర్విభజన Delimitation దృష్ట్యా సీట్ల సంఖ్య భారీగా మారనుంది:
- అసెంబ్లీ స్థానాలు: ప్రస్తుతం ఉన్న 119 నుండి విభజన చట్టం హామీ మేరకు 153 కి, లేదా కొత్త లెక్కల ప్రకారం దాదాపు 179 వరకు పెరిగే ఛాన్స్ ఉంది.
- లోక్ సభ స్థానాలు: ప్రస్తుతమున్న 17 నుండి 25 లేదా 26 కి పెరిగే అవకాశం కనిపిస్తోంది.
| విభాగం | ఆంధ్రప్రదేశ్ (ప్రస్తుతం → అంచనా) | తెలంగాణ (ప్రస్తుతం → అంచనా) |
| అసెంబ్లీ స్థానాలు | 175 → 225 – 263 | 119 → 153 – 179 |
| లోక్ సభ స్థానాలు | 25 → 38 | 17 → 26 |
| మహిళా రిజర్వేషన్ | 33% స్థానాలు మహిళలకు కేటాయింపు | 33% స్థానాలు మహిళలకు కేటాయింపు |
ఎందుకు ఈ మార్పు?
- మహిళా రిజర్వేషన్ అమలు: 2029 ఎన్నికల నాటికి మహిళలకు 33% సీట్లు కేటాయించాలంటే పునర్విభజన తప్పనిసరి.
- ఏపీ విభజన చట్టం హామీ: రెండు రాష్ట్రాల్లో అసెంబ్లీ సీట్లు పెంచుతామని విభజన సమయంలోనే కేంద్రం హామీ ఇచ్చింది.
- ఉత్తర-దక్షిణ సమతుల్యత: జనాభా నియంత్రించిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలు నష్టపోకుండా ఉండేందుకు, ప్రస్తుతం ఉన్న సీట్ల శాతాన్ని (Pro-rata) యథాతథంగా ఉంచుతూనే సంఖ్యను పెంచుతున్నారు.
ముఖ్య గమనికలు:
- కనీస పెంపు (Minimum Increase): ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్విభజన చట్టం-2014 ప్రకారం ఏపీకి 225, తెలంగాణకు 153 అసెంబ్లీ స్థానాలు ఇస్తామని ఇప్పటికే హామీ ఉంది. ఇది కనీసంగా జరిగే మార్పు.
- గరిష్ట అంచనా (Max Estimates): దేశవ్యాప్తంగా లోక్ సభ స్థానాలను 543 నుండి 816 కి (దాదాపు 50%) పెంచాలని కేంద్రం భావిస్తోంది. అదే నిష్పత్తిని పాటిస్తే గరిష్ట అంచనా సంఖ్యలు వర్తిస్తాయి.
- మహిళా రిజర్వేషన్: పెరిగిన స్థానాల్లో ప్రతి రాష్ట్రంలోనూ 33% సీట్లు (సుమారు 1/3 వంతు) మహిళలకు కేటాయించబడతాయి.
ఈ బిల్లు ప్రస్తుత బడ్జెట్ సమావేశాల్లో లేదా ప్రత్యేక సమావేశాల్లో పార్లమెంట్ ముందుకు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
“2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా పునర్విభజన Delimitation జరిగితే, ఉమ్మడి రాష్ట్ర విభజన హామీలు నెరవేరడమే కాకుండా.. రెండు రాష్ట్రాల్లో కొత్త జిల్లాల ప్రాతిపదికన పరిపాలన సౌలభ్యం పెరుగుతుంది. రాజకీయంగా కొత్త ముఖాలకు అవకాశాలు లభిస్తాయి. అయితే, కేంద్ర నిధుల కేటాయింపులో దక్షిణాది రాష్ట్రాల ప్రాధాన్యత తగ్గకుండా పటిష్టమైన రాజ్యాంగ రక్షణలు కల్పించాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.”